Từ thuế quan Brazil đến DAO: Một bài học về quyền lực tập trung

Khi tôi còn là sinh viên ngành kỹ thuật phần mềm, tôi từng tin rằng blockchain sẽ phá vỡ mọi rào cản thương mại. Những dòng code phi tập trung, những hợp đồng thông minh không cần trung gian – đó là lời hứa về một thế giới nơi không ai có thể đơn phương áp đặt lên người khác. Nhưng tuần trước, khi đọc báo cáo của USTR về việc áp thuế 25% lên hàng loạt mặt hàng Brazil, tôi chợt nhận ra: ngay cả ‘máy tính toàn cầu’ cũng không thể thoát khỏi bàn tay của những kẻ nắm quyền. Và nếu chúng ta – những người xây dựng DAO – không học được bài học từ đó, chúng ta sẽ chỉ tái tạo lại chính những cấu trúc quyền lực mà chúng ta muốn chống lại. Bối cảnh câu chuyện thật ra rất rõ ràng. Đầu năm 2023, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) công bố kết quả điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại, kết luận rằng Brazil đã thực hiện sáu ‘hành vi không công bằng’ bao gồm: vi phạm sở hữu trí tuệ, hạn chế thương mại kỹ thuật số và dịch vụ thanh toán điện tử, duy trì các rào cản đối với ethanol nhập khẩu, và cho phép phá rừng Amazon. Kết quả: Mỹ áp thuế 25% lên các mặt hàng như thép, nước cam, đường, cà phê, và một số sản phẩm công nghiệp. Nhưng điểm đáng chú ý là họ miễn trừ thịt bò và cà phê – những mặt hàng có sức ảnh hưởng chính trị lớn trong nước. Đây không phải là một cuộc chiến thương mại thuần túy; đó là một ván cờ địa chính trị và kinh tế được tính toán kỹ lưỡng. Tôi nhìn thấy một sự tương đồng rõ rệt giữa cách SEC đối xử với crypto và cách USTR xử lý Brazil. Cả hai đều không đưa ra quy tắc rõ ràng trước khi trừng phạt. SEC nói ‘hãy tuân thủ’ nhưng không nói tuân thủ cái gì, khiến các dự án như Ripple hay Coinbase phải dự đoán. USTR cũng vậy: họ không ban hành hướng dẫn cụ thể về thương mại kỹ thuật số hay sở hữu trí tuệ trước khi mở cuộc điều tra. Thay vào đó, họ chọn một quốc gia ‘yếu thế’ và dùng thuế quan để ép Brazil phải thay đổi chính sách. Đây chính là ‘regulation-by-enforcement’ – chiến lược mà tôi đã chứng kiến trong lĩnh vực crypto suốt nhiều năm qua. Và nó hiệu quả không phải vì nó công bằng, mà vì nó khai thác sự bất đối xứng quyền lực. Từ góc nhìn kiến trúc quản trị, tôi thấy một bài học sâu sắc cho các DAO. Trong bài phân tích của mình, tôi từng chỉ ra rằng delegation làm governance tập trung hơn – khi người dùng ủy quyền cho các KOL mà không hiểu rõ đề xuất, họ đang trao quyền cho một nhóm nhỏ. Cơ chế của USTR cũng tương tự: họ tập trung quyền ra quyết định vào một cơ quan (USTR), rồi áp dụng nó với sự thiếu minh bạch về tiêu chí. Nếu Brazil muốn kháng cự, họ phải hiểu rõ ‘luật chơi’ từ trước. Và đó là lý do vì sao tôi luôn tin rằng mỗi DAO cần một ‘hiến pháp’ – một bộ quy tắc được viết sẵn và không thể thay đổi đơn phương. Nếu không, bạn sẽ mãi bị điều khiển bởi những quyết định từ trên xuống, dù trong thế giới crypto hay thế giới thực. Điều làm tôi suy nghĩ nhiều nhất là góc nhìn phản trực giác. Nhiều người trong cộng đồng cho rằng Brazil nên sử dụng blockchain để lách qua áp lực từ Mỹ – ví dụ như chấp nhận thanh toán bằng stablecoin thay vì USD truyền thống. Nhưng sự thật là nếu Brazil không tham gia vào hệ thống tài chính toàn cầu (SWIFT, clearing house Mỹ), họ sẽ không thể xuất khẩu được hàng hóa cơ bản. Các stablecoin như USDC hay PYUSD của PayPal thực chất là những ‘con ngựa thành Troy’ của Mỹ: chúng cho phép thanh toán phi tập trung, nhưng chúng vẫn bị kiểm soát bởi các nhà phát hành tuân thủ quy định Mỹ. Tôi đã thấy điều này khi nghiên cứu về PYUSD – PayPal ra mắt nó không phải vì họ yêu phi tập trung, mà để phòng ngừa rủi ro quy định: ‘thành đối tác tuân thủ còn hơn đợi bị quy định’. Brazil, nếu chỉ dựa vào stablecoin, sẽ vẫn bị cuốn vào lưới pháp lý của Mỹ. Giải pháp thực sự là phải xây dựng một hệ thống thanh toán độc lập hoàn toàn, với governance thực sự phi tập trung – một điều mà chưa dự án nào làm được đến mức hoàn chỉnh. Tôi nhớ lại câu chuyện của chính mình. Năm 2020, khi tôi đề xuất hệ thống biểu quyết dựa trên danh tiếng cho DAO Vietnam DeFi Collective, tôi đã bị bác bỏ vì ‘không thực tế’. Nhưng sự thật là nếu không có bộ quy tắc rõ ràng, cộng đồng sẽ luôn bị thao túng bởi những người nắm nhiều token nhất. Đó cũng là logic của USTR: họ nắm quyền lực tuyệt đối vì họ kiểm soát thị trường tiêu dùng lớn nhất thế giới. Nếu một DAO có một ‘thị trường’ nội bộ tương tự – ví dụ như một quỹ ngân sách khổng lồ – thì những người kiểm soát quỹ đó cũng sẽ có quyền lực như Mỹ. Bài học là: hãy phân tán quyền lực ngay từ đầu, bằng cách thiết kế multisig với nhiều bên độc lập, hoặc tạo ra các guild nhỏ có quyền phủ quyết. Nhưng điều khiến tôi lạc quan là chúng ta có thể làm tốt hơn. Trái với chính phủ Mỹ, các DAO có thể xây dựng hệ thống ‘tam quyền phân lập’ thực sự: hành pháp (delegate), lập pháp (token holder vote), và tư pháp (arbitration panel độc lập). Tôi đã thấy mô hình này hoạt động trong EduChain Vietnam, nơi chúng tôi có cơ chế 2 lớp với multisig 5/7. Dù vẫn còn nhiều lỗ hổng, nhưng ít nhất mỗi quyết định đều có dấu vết và có thể được kiểm tra. USTR và SEC sẽ không bao giờ cho phép điều đó – họ là những thực thể tập trung. Vì vậy, tôi tin rằng tương lai không nằm ở việc chống lại Mỹ, mà ở việc xây dựng những hệ thống mà ngay cả Mỹ cũng phải tuân theo các quy tắc minh bạch – nếu họ muốn tham gia. Kết thúc bài viết, tôi không muốn đưa ra một tổng kết sáo rỗng. Tôi chỉ muốn đặt một câu hỏi: Liệu DAO của bạn có đang tái tạo lại cấu trúc quyền lực tập trung kiểu USTR hay không? Nếu có, hãy sửa nó trước khi quá muộn. Bởi vì trong thế giới phi tập trung, không có ai là ‘quốc gia thống trị’ cả – chỉ có những giao thức sống sót được nhờ vào sự tin tưởng thực sự từ cộng đồng.